Główna Badania Laboratorium Badań Stosowanych

Dyrektywa 94/9/WE (ATEX)

Dyrektywa 94/9/WE (ATEX) dotycząca urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do stosowania w przestrzeniach zagrożonych wybuchem

Wprowadzenie

Ze względu na fakt, że zdecydowana większość maszyn i urządzeń jest przeznaczona do pracy w kopalniach węgla kamiennego, w których występuje zagrożenie wybuchem metanu i pyłu węglowego, w niniejszej pracy omówiono dyrektywę 94/9/WE odnoszącą się do tych zagrożeń.

W marcu 1994 roku Parlament Europejski oraz Rada przyjęły dyrektywę nowego podejścia 94/9/WE w sprawie ujednolicenia przepisów prawnych państw członkowskich dotyczących urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnego wybuchu, która jest nazywana dyrektywą ATEX. Realizując zapisy artykułu 100a Traktatu Rzymskiego głównym celem tej dyrektywy jest zagwarantowanie swobodnego przepływu towarów, które zapewniają wysoki stopień ochrony przeciwwybuchowej. Jednakże wskazana dyrektywa nie była pierwszym krokiem w zakresie harmonizacji ochrony przeciwwybuchowej w Unii Europejskiej. Od prawie dwudziestu lat obowiązywało kilka dyrektyw tzw. starego podejścia dotyczącego wolnego handlu produktami ujętymi obecnie w dyrektywie ATEX.

Dyrektywa 94/9/WE zaczęła obowiązywać do 1 lipca 2003 r., zastępując dyrektywy starego podejścia 76/117/EWG i 79/196/EWG, dotyczące urządzeń elektrycznych przeznaczonych do użytku w przestrzeniach zagrożonych wybuchem na powierzchni oraz dyrektywę 82/130/EWG dotyczącą urządzeń elektrycznych przeznaczonych do użytku w przestrzeniach zagrożonych wybuchem na dole kopalń gazowych. Procedury oceny zgodności na podstawie starego podejścia dotyczyły tylko urządzeń elektrycznych, które musiały spełnić wszystkie dokładnie określone wymagania bezpieczeństwa. Badania wykazały, że urządzenia elektryczne stanowią źródło zapłonu jedynie w połowie przypadków. W związku z tym, uwzględnienie w dyrektywach starego podejścia zagrożeń tylko natury elektrycznej jest niewystarczające do osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony, który jest wymagany przez artykuł 100a Traktatu Rzymskiego.

Kryteria klasyfikacji ze względu na miejsce i rodzaj zagrożenia wybuchowego

Dyrektywa ATEX 94/9/WE od 1 lipca 2003 roku jest jedyną obligatoryjną dyrektywą dotyczącą zapewnienia bezpieczeństwa w przestrzeniach zagrożonych wybuchem przyjętą we wszystkich państwach Unii Europejskiej. Stare dyrektywy dotyczące tego zagadnienia oraz przepisy krajowe w całej Wspólnocie Europejskiej zostały unieważnione. Dyrektywa ATEX 94/9/WE oprócz włączenia sprzętu nieelektrycznego, harmonizuje systemy prze-znaczone do zatrzymywania rozprzestrzeniania się wybuchów lub przynajmniej ograniczenia ich następstw (systemy ochronne) do akceptowalnego poziomu. Dyrektywa dotyczy części składowych, które mają podstawowe znaczenie dla bezpiecznego funkcjonowania sprzętu i systemów ochronnych, ale które nie posiadają samodzielnych funkcji. Dyrektywa dotyczy również urządzeń ulokowanych poza atmosferą potencjalnego wybuchu, jednakże których obecność ma bezpośredni wpływ na sprzęt ochronny używany w takiej atmosferze. Z zakresu stosowania dyrektywy są wyłączone: aparatura medyczna, przeznaczona do stosowania w środowisku medycznym, urządzenia i systemy ochronne przeznaczone do specjalistycznego stosowania w obecności materiałów wybuchowych lub niestałych substancji chemicznych, sprzętu ochrony osobistej, statków pełnomorskich i morskich jednostek pływających, sprzętu przeznaczonego tylko do celów wojskowych oraz większości środków transportu.

Rodzaj procedury oceny zgodności oraz uzupełniające zasadnicze wymagania bezpieczeństwa mające zastosowanie wobec danego wyrobu zależą od jego klasyfikacji. Załącznik I do dyrektywy klasyfikuje urządzenia na grupy i kategorie. Kryterium przynależności urządzenia do grupy I lub II jest miejsce i rodzaj zagrożenia wybuchowego (tabela 1). Wskazane grupy są podzielone wewnętrznie na kategorie (tabela 2).

W grupie I podział na kategorie zależy m.in. od tego, czy dany produkt jest wyłączany spod napięcia w przypadku wystąpienia atmosfery wybuchowej. W grupie II podział na kategorie zależy od strefy, w której produkt ma być używany oraz od tego, czy atmosfera wybuchowa występuje w niej przez cały czas lub ma może wystąpić w krótszym lub dłuższym okresie.

Tabela 1. Klasyfikacja urządzeń na grupy

GrupaKryterium
IUrządzenia przeznaczone do stosowania w podziemiach kopalń oraz w tych częściach na powierzchni, które mogą być zagrożone wybuchem metanu i/lub pyłu węglowego
IIUrządzenia przeznaczone do stosowania w innych miejscach, które mogą być zagrożone atmosferą wybuchową

Tabela 2. Klasyfikacja urządzeń na kategorie w grupie I i grupie II

KategoriaKryterium
GRUPA I

M1

Urządzenia powinny być zdolne do działania nawet w przypadku rzadko występującej awarii w obecności atmosfery wybuchowej i charakteryzować się takimi środkami zabezpieczenia przeciwwybuchowego, że:

  • w przypadku uszkodzenia jednego ze środków zabezpieczających, przynajmniej drugi, niezależny środek ochrony zapewni wymagany poziom bezpieczeństwa; lub
  • wymagany poziom bezpieczeństwa jest zapewniony w przypadku wystąpienia dwóch niezależnych od siebie uszkodzeń.

M2

Urządzenia powinny być wyłączane spod napięcia w przypadku wystąpienia atmosfery wybuchowej. Nie jest możliwe do przewidzenia, czy atmosfera wybuchowa wystąpi podczas pracy urządzenia, stąd istnieje niebezpieczeństwo, że mogłoby nie być natychmiast wyłączone spod napięcia. Z tego powodu niezbędne jest zastosowanie środków ochronnych, które zapewnią wysoki poziom bezpieczeństwa. Środki ochronne związane z urządzeniami tej kategorii zapewniają odpowiedni poziom bezpieczeństwa, nawet w przypadku wystąpienia ciężkich warunków pracy w związku z trudnościami z obsługą i zmieniającymi się warunkami naturalnymi.

GRUPA II

1

Urządzenia, które są zaprojektowane tak, aby utrzymywać ustalone przez producenta parametry techniczne oraz zapewniać wysoki poziom bezpieczeństwa w zakresie swojego przeznaczenia w obszarach, gdzie z dużym prawdopodobieństwem wystąpi atmosfera wybuchowa spowodowana mieszaniną powietrza i gazów, par, mgieł lub pyłów zawieszonych lub jest ona obecna w sposób stały, przez dłuższe okresy lub z dużą częstotliwością.Urządzenia powinny być zdolne do działania nawet w przypadku rzadko występującej awarii w obecności atmosfery wybuchowej i charakteryzować się takimi środkami zabezpieczenia przeciwwybuchowego, że:

  • w przypadku uszkodzenia jednego zabezpieczenia, przynajmniej drugi niezależny środek zapewni wymagany poziom bezpieczeństwa; lub
  • wymagany poziom bezpieczeństwa jest zapewniony w przypadku wystąpienia dwóch niezależnych od siebie uszkodzeń.

2

Urządzenia, które są projektowane tak, aby utrzymywać ustalone przez producenta parametry techniczne oraz zapewniać wysoki poziom bezpieczeństwa w zakresie swojego przeznaczenia w obszarach, gdzie z dużym prawdopodobieństwem wystąpi atmosfera wybuchowa spowodowana mieszaniną powietrza i gazów, par, mgieł lub pyłów zawieszonych. Ochrona przeciwwybuchowa związana z tą kategorią musi zapewnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa nawet w przypadku, gdy działający sprzęt ulegnie awarii lub zostaną zagrożone normalne warunki wykonywania działalności.

3

Urządzenia, które są projektowane tak, aby utrzymywać ustalone przez producenta parametry techniczne bazując na normalnym poziomie bezpieczeństwa w zakresie swojego przeznaczenia w obszarach, gdzie atmosfera wybuchowa spowodowana mieszaniną powietrza i gazów, par, mgieł lub pyłów zawieszonych wystąpi z małym prawdopodobieństwem lub wystąpi rzadko i tylko przez krótki okres. Konstrukcja sprzętu tej kategorii musi zapewnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa podczas normalnej pracy.

Klasyfikacja przedstawiona w tabeli 2. bazuje na hierarchii środków ochrony odnoszących się do poszczególnych rodzajów urządzeń. Z tego względu w kategorii M1 w grupie I i kategorii 1 w grupie II znajdują się urządzenia zapewniające wysoki poziom bezpieczeństwa, które mogą być stosowane tam, gdzie występuje duże prawdopodobieństwo wystąpienia potencjalnie wybuchowej atmosfery. Kategorie M2 w grupie I oraz 2 i 3 w grupie II dotyczą urządzeń przeznaczonych do użytkowania w środowiskach, gdzie wystąpienie potencjalnie wybuchowej atmosfery jest mniej prawdopodobne.

Zasadnicze wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

Wymagania zasadnicze ogólne dla wszystkich wyrobów przeznaczonych do stosowania w przestrzeniach zagrożonych wybuchem i uzupełniające dla poszczególnych grup i kategorii wyrobów objętych dyrektywą ATEX są zawarte w Załączniku II. Szczegółowe wymagania są natomiast określane w normach zharmonizowanych m.in. ze względu na możliwość łatwiejszej ich aktualizacji. Prawie wszystkie zasadnicze wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia mają swoje odbicie w precyzyjnych normach zharmonizowanych, odnoszących się do etapów: projektowania, produkcji i kontroli wyrobu. Ich spełnienie daje możliwość przyjęcia założenia wypełnienia zasadniczych wymagań oraz domniemanie zgodności.

Procedury oceny zgodności wg dyrektywy 94/9/WE

Sposób wykazywania zgodności wyrobu z wymaganiami dyrektywy 94/9/WE odbywa się według jednej z procedur oceny zgodności przewidzianych w dyrektywie. Dyrektywa ta przejęła większość modułów certyfikacji wskazanych w Decyzji Rady 93/465/EWG z 22 lipca 1993 roku. Procedury oceny zgodności przyjmują formę hierarchiczną związaną z poziomem bezpieczeństwa, który powinien być zapewniony przez określony wyrób. Założony poziom bezpieczeństwa zależy od przeznaczenia wyrobu, co ma odwierciedlenie w jego klasyfikacji (zaliczenia do danej grupy i kategorii). W odniesieniu do górnictwa znaczenia mają jedynie wyroby grupy I, kategorii M1 i M2. W pewnych obszarze producent ma możliwość wyboru, czy zastosować system zapewnienia jakości produkcji, czy weryfikację wyrobu.

W zależności od klasyfikacji danego urządzenia mają zastosowanie procedury omówione poniżej i przedstawione w tabelach 3 i 4.

Urządzenia grupy I kategorii M1, grupy II kategorii 1 oraz autonomiczne systemy ochronne o najwyższym poziomie bezpieczeństwa

Dla wyrobów tych kategorii przewiduje się badanie typu WE (Załącznik III). Jest to proces, w którym jednostka notyfikowana sprawdza i zaświadcza, że przedłożony do badań wyrób spełnia odpowiednie wymagania dyrektywy. Ocenie podlega próbka reprezentatywna dla przewidywanej produkcji oraz dokumentacja, obejmująca rysunki projektowe i wykonawcze, rysunki elementów, schematy obwodów, zastosowane normy, obliczenia i raporty z badań. Moduł ten, ze względu na to, że stosuje się go w fazie projektowania, musi być połączony z oceną w fazie produkcji, którą może być:

  • zapewnienie jakości produkcji (Załącznik IV). Moduł ten łączy system jakości obejmujący produkcję z interwencją jednostki notyfikowanej odpowiedzialnej za jego ocenę

lub

  • weryfikacja każdego wyrobu (Załącznik V) z udziałem jednostki notyfikowanej.

Urządzenia kategorii M2 i 2 o wysokim poziomie bezpieczeństwa

Moduły oceny zgodności urządzeń tej kategorii zależą od tego, czy wyrób jest urządzeniem elektrycznym, silnikiem spalinowym lub sprzętem nieelektrycznym.

Urządzenia elektryczne i silniki spalinowe w fazie projektowania podlegają badaniu typu WE (Załącznik III) a w fazie produkcji:

  • ocenie zgodności z typem (Załącznik VI) - producent zapewnia i deklaruje, że urządzenia są zgodne z typem opisanym w certyfikacie badania typu WE, wydanym przez jednostkę notyfikowaną i spełniają dotyczące ich wymogi dyrektywy

lub

  • zapewnieniem jakości wyrobu (Załącznik VII). Moduł ten bazuje na zatwierdzonym przez jednostkę notyfikowaną systemie jakości kontroli końcowej i badań wyrobu.

Dla pozostałego sprzętu (urządzeń nieelektrycznych) ma zastosowanie moduł obejmujący wewnętrzną kontrolę produkcji (Załącznik VIII). Producent zapewnia i deklaruje, iż jego wyrób spełnia wymagania dyrektywy w oparciu o dokumentację techniczną, umożliwiają właściwym organom władzy państwowej dokonanie oceny zgodności.

Urządzenia sklasyfikowane w grupie II kategorii 3

Wobec tych urządzeń, wymagających normalnego poziomu bezpieczeństwa, stosuje się wewnętrzną kontrolę produkcji (Załącznik VIII).

Należy pamiętać, że we wszystkich przypadkach producent może wybrać weryfikację produkcji jednostkowej (Załącznik IX). W procedurze tej jednostka notyfikowana bada każde urządzenie lub system ochronny pod kątem spełnienia wymagań zasadniczych. Pozytywne wyniki badań i prób są podstawą wydania przez jednostkę notyfikowaną certyfikatu zgodności. Procedura ta jest przewidywana w szczególności dla produkcji pojedynczych egzemplarzy lub produkcji krótkoseryjnej. Części składowe poddane są tej samej procedurze, jak wyrób finalny, w którego skład wejdą, oprócz oznaczania znakiem CE. Producent sporządza deklarację zgodności zawierającą charakterystykę oraz sposoby włączania tej części.

Tabela 3. Przyporządkowanie modułów procedur oceny zgodności do kategorii wyrobów

Kategoria sprzętuPrzeznaczenieModuły oceny zgodności
M1 wszystkie
typy urządzeń
Atmosfera wybuchowa w obecności gazu kopalnianegoBadanie typu WE (Załącznik III) w połączeniu z:
- zapewnieniem jakości produkcji (Załącznik IV)
lub
- weryfikacją wyrobu (Załącznik V)
Systemy ochronneAtmosfera wybuchowa i potencjalnie wybuchowa
M2 urządzenia elektryczneTylko atmosfera potencjalnego wybuchu. Urządzenie ma pozostać bezpieczne, jeśli atmosfera stanie się wybuchowaBadanie typu WE (Załącznik III) w połączeniu z:
- zapewnieniem jakości wyrobu (Załącznik VII)
lub
- zgodnością z typem (Załącznik V)
M2 silniki
spalinowe
M2 sprzęt nieelektrycznyTylko atmosfera potencjalnego wybuchu. Sprzęt ma pozostać bezpieczny, jeśli atmosfera stanie się wybuchowa.Wewnętrzna kontrola produkcji (Załącznik VIII)
Opcja alternatywna
dla wszystkich
powyższych
urządzeń/systemów
Jak dla kategorii urządzenia/ /systemuWeryfikacja produkcji jednostkowej (Załącznik IX)

Tabela 4. Procedury oceny zgodności

ModułProducentJednostka notyfikowanaDokument
Badanie typu WE
(Załącznik III)
Dostarcza wyrób i dokumentację techniczną umożliwiającą dokonanie oceny zgodności z wymogami dyrektywSprawdza i poświadcza, że reprezentatywny egzemplarz rozpatrywanego wyrobu spełnia wymagania dyrektywCertyfikat WE badania typu
Zapewnienie jakości produkcji
(Załącznik IV)
Producent stosuje system jakości produkcji, kontroli i badań wyrobu zapewniający jego zgodność z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymogami dyrektyw Ocenia system jakości poprzez audit, aby zdecydować czy spełnia on wymogi gwarantujące zgodność wyrobu z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymaganiami dyrektyw Decyzja jednostki notyfikowanej wraz z raportem z auditu
Deklaracja zgodności
Weryfikacja wyrobu
(Załącznik V)
Sprawdza i poświadcza, że wyrób jest zgodny z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymogami dyrektywPrzeprowadza badania i próby każdego wyrobu w celu potwierdzenia jego zgodności z wymaganiami dyrektywy lub próby równoważne w celu weryfikacji zgodności wyrobu z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymaganiami dyrektywCertyfikat zgodności
Zgodność z typem
(Załącznik VI)
Producent zapewnia i deklaruje zgodność wyrobu z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymogami dyrektyw Deklaracja zgodności
Zapewnienie jakości wyrobu
(Załącznik VII)
Producent stosuje system jakości dotyczący wyrobu zapewniający jego zgodność z typem opisanym w certyfikacie CE badania typu i wymogami dyrektyw oraz deklaruje tą zgodnośćOcenia system jakości poprzez audit, aby zdecydować czy spełnia on wymogi gwarantujące zgodność wyrobu z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymaganiami dyrektywDecyzja jednostki notyfikowanej wraz z raportem z auditu
Deklaracja zgodności
Wewnętrzna kontrola produkcji
(Załącznik VIII)
Producent zestawia dokumentację techniczną umożliwiającą dokonanie oceny zgodności wyrobu z wymogami dyrektyw oraz deklaruje zgodność z tymi wymogami Deklaracja zgodności
Weryfikacja produkcji jednostkowej
(Załącznik IX)
Producent zapewnia i deklaruje zgodność wyrobu z typem opisanym w certyfikacie WE badania typu i wymogami dyrektywPrzeprowadza badania i próby pojedynczego wyrobu w celu upewnienia się o jego zgodności z wymaganiami dyrektywyCertyfikat zgodności

Oznakowanie wyrobów przeznaczonych do pracy w strefach zagrożonych wybuchem

Oznaczanie wyrobów znakiem CE stanowi ostatnią fazę procedury oceny zgodności. Za znakiem CE powinien być podany numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, jeżeli bierze ona udział w fazie kontroli produkcji a sam znak powinien być wyraźny, widoczny, czytelny i nieusuwalny. Może on zostać umieszczony, jeśli wszystkie odpowiednie wymogi dyrektyw dotyczących danego sprzętu zostały spełnione. W celu uniknięcia jakichkolwiek nieporozumień, które mogłyby mieć wpływ na bezpieczeństwo, dyrektywa ATEX dla dodatkowego oznaczania wprowadza następujące uszczegółowienia:

  • znany znak X w sześciokącie, za którym następuje symbol grupy sprzętu i kategorii,
  • dla sprzętu grupy II, litery G (gaz) i/lub D (pył),
  • nazwa i adres producenta,
  • oznaczenie serii lub typu, numer seryjny oraz inne informacje.

Oznakowanie znakiem CE wyrobu, który nie spełnia wymagań dyrektywy pociąga za sobą konsekwencje polegające na doprowadzeniu wyrobu do zgodności z tymi wymaganiami lub w sposób niezgodny z wymaganiami, zakazaniu lub zabronieniu wprowadzania go na rynek, czy wreszcie wycofania z rynku zgodnie z ustalonymi procedurami "klauzuli zabezpieczającej", omówionej w następnym rozdziale.

Klauzula zabezpieczająca

Wszystkie dyrektywy nowego podejścia, w tym dyrektywa 94/9/WE, zawiera klauzulę zabezpieczającą (art.7 ust.1). Na podstawie tej klauzuli państwo członkowskie jest upoważnione do podjęcia właściwych kroków zmierzających do wycofania z rynku urządzeń, systemów ochronnych lub urządzeń zabezpieczających lub do ograniczenia swobodnego ich przepływu, jeśli ustali, iż wyroby noszące znak zgodności CE i używane zgodnie z ich przeznaczeniem, mogą narażać na niebezpieczeństwo osoby, zwierzęta domowe lub inne dobra.

Powodami takich działań mogą być:

  • niezgodność z zasadniczymi wymogami w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia,
  • nieprawidłowe zastosowanie krajowych wersji norm zharmonizowanych obejmującej jedno lub kilka zasadniczych wymagań bezpieczeństwa,
  • niedociągnięcia samych norm.

W przypadku zastosowania klauzuli zabezpieczającej podejmowana jest procedura administracyjna z udziałem Komisji Europejskiej jako arbitrem.

Rozgraniczenie pomiędzy różnymi dyrektywami

Urządzenia i systemy ochronne mogą być przedmiotem innych dyrektyw, dotyczących innych aspektów i które również przewidują umieszczenie na nim znaku CE.

W takim przypadku znak CE powinien wskazywać zgodność wyrobu z wymaganiami wszystkich dyrektyw odnoszących się do niego. Przykładem może być dyrektywa ATEX oraz dyrektywa o kompatybilności elektromagnetycznej 89/336/EWG. Każda z nich musi być stosowana odpowiednio do swojego zakresu.

Jednakże, urządzenia przeznaczone do użytku w atmosferze potencjalnego wybuchu są wyraźnie wyłączone z ustaleń dyrektywy 2006/95/WE (LVD). Wszystkie wymagania tej dyrektywy muszą być "pokryte" przez dyrektywę ATEX (Załącznik II pkt. 1.2.7). Dyrektywie 2006/95/WE podlegają natomiast urządzenia wymienione w art. 1 ust.2 dyrektywy ATEX, które są przeznaczone do stosowania poza atmosferą potencjalnego wybuchu, ale które są wymagane dla bezpiecznego funkcjonowania sprzętu lub systemów ochronnych lub są z nimi związane. W takim przypadku obydwie dyrektywy muszą być stosowane jednocześnie.